07 · 04 · §5
Eranskinak: atzazkalak, ileak eta guruinakAnejos: uñas, pelos y glándulas
Eranskinak edo faneroak epidermisetik eratorriak dira eta dermisean sartuta bizi dira: atzazkalak, ileak, bilgor-guruinak eta izerdi-guruinak.
1Testua
- Atzazkalaren zatiak izendatzea.
- Ilearen sustraia eta zurtoina bereiztea.
- Bi guruin motak eta haien jariakina lotzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Atzazkalak
Eranskinen (faneroen) artean atzazkalak daude lehenik.
Atzazkalaren zatiak: sustraia (azalaren azpian), lunula (erdi-ilargi zurixka), gorputza (ikusten den plaka), ertz librea eta kutikula edo eponikioa, atzazkalaren tolesturak ixten duena. Azpian atzazkal-ohea dago, oso baskularizatua; horregatik dute kolore arrosa.
Erizaintzan: atzazkalak informazio-iturri dira. Kapilarren betetzea bi segundotik gorakoa izatea perfusio eskasaren zeinua da; azazkal urdinak zianosia; koilonikia (koilara-forma) burdina faltarekin lotzen da; eta pultsioximetroak ez du ondo neurtzen esmalte ilunarekin edo azazkal artifizialekin.
Ileak
Ileek ia gorputz osoa estaltzen dute. Sustraiak ile-folikulua du inguruan (kanpoko eta barneko zatiarekin), eta erraboila ilearen matrizea da. Zurtoinak hiru geruza ditu: muina, azala eta kutikula.
Erraboilako matrizean zatitzen dira zelulak: hortik hazten da ilea, eta hor eragiten dute kimioterapiak edo elikadura-gabeziak. Folikuluari ile-altxatzailea (muskulu leuna) eta bilgor-guruin bat lotzen zaizkio: hirurak batera dira «unitate pilosebazeoa».
Bilgor- eta izerdi-guruinak
Bilgor-guruinak guruin exokrinoak dira eta bilgorra (seboa) askatzen dute ilearen folikulura. Izerdi-guruinek zati jariatzailea eta zati kanporatzailea dituzte.
Izerdi-guruinak bi motatakoak dira: ekrinoak, gorputz osoan, izerdi uretsua kanporatzen dutenak eta termoerregulazioan aritzen direnak; eta aprokrinoak, axilan eta eremu genitalean, folikulura irekitzen direnak eta pubertaroan hasten direnak (haien jariakina bakterioek deskonposatzean sortzen da gorputz-usaina).
Bilgor-guruinen jariakinak azala eta ilea koipeztatzen ditu eta mantu azidoan laguntzen du. Folikulua buxatzen denean eta bakterioak ugaritzen direnean, aknea agertzen da; hormona androgenoek ekoizpena handitzen dutenez, pubertaroan da ohikoena.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Faneroak (eranskinak) | Faneras (anejos) |
| Lunula eta eponikioa | Lúnula y eponiquio |
| Ile-folikulua eta erraboila | Folículo piloso y bulbo |
| Unitate pilosebazeoa | Unidad pilosebácea |
| Bilgor-guruina (seboa) | Glándula sebácea (sebo) |
| Izerdi-guruin ekrinoak eta aprokrinoak | Glándulas sudoríparas ecrinas y apocrinas |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Irudiak aurrebistan bakarrik ikus daitezke, apunteetako materiala baitira.
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax College, «506 Hair», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 3.0.
Aldaketak: Reducido a 500 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax College, «507 Nails», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 3.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Ile-folikulua bere erraboilarekin, bilgor-guruina, ile-altxatzailea eta izerdi-guruin ekrinoa (kiribila dermisean eta hodia azaleraino). Atzazkala ez dago eskeman: irudian ikusi behar da.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Azala eta ugatz-guruina (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopioko irudia. Azalaren zati bat ebaki gisa irudikatuta dago eta tamainak nahita puztuta: zelulak, hartzaileak eta guruinak askoz handiagoak dira hemen, batera ikusteko. Ugatz-guruina alboan dago, eskala berean ez dagoen eskema gisa. Koloreak didaktikoak dira, ez tindaketak.
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py