4.1 · 02 · §2
Dieta orekatua, energia eta metabolismoaLa dieta equilibrada, la energía y el metabolismo
Zenbat energia behar den, nondik ateratzen den eta zerk igotzen edo jaisten duen gastua.
1Testua
- Dieta orekatuaren baldintzak zerrendatzea.
- Kaloria zer den eta nola neurtzen den azaltzea.
- Oinarrizko metabolismoa zerk aldatzen duen izendatzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
DIETA OREKATUA
Pertsonak, egoera fisiologikoaren arabera, osasun egoera egokia mantentzeko eta aktibitate fisikoa aurrera eramateko behar duen janari multzoa.
BALDINTZAK:
Egunero hartzen den janariak, organismoaren funtzionamendu egokirako behar den energia eduki behar du.
Elikagai energetikoez gain, energetikoak ez direnak eduki behar ditu.
Elikagaiak proportzio egokian hartu behar dira.
EZAUGARRIAK:
Egunero behar den balore kalorikoa eduki, adinaren eta egoeraren arabera.
Karbohidratoak eta lipidoak kantitate nahikoetan eduki behar ditu.
Gutxieneko dosi proteikoa eduki.
Beharrezkoak diren bitamina, mineral eta ur kantitatea eduki.
Zuntz kantitate nahikoa eduki.
Karbohidratoetatik %55, lipidoetatik %30 eta proteinetatik %15
Hemen apunteak elikadura gida baten piramidea zekarren. Ez da hona ekartzen: erakunde baten grafikoa da eta ez dakigu zer baimenekin erabil daitekeen. Horrelako piramide batek janari taldeak antolatzen ditu gomendatzen den maiztasunaren arabera: oinarrian egunero hartu beharrekoak, eta goialdean noizean behin hartzekoak.
BANAKETA: gosaria %20, hamaiketakoa %10, bazkaria %35, merienda %10 eta afaria %25. Otorduen artean jatea, ahal bada, ekidin.
ENERGIA
Gizakiak energia, landare edo animalia jatorria duten janarietatik ateratzen du, baina ezin izaten du zenbait janariren digestioa ondo burutu. Hala ere, duen adimena dela eta, era naturalean jangarriak ez diren zenbait janari eraldatzeko gai da.
Energia, molekula organikoetan atomoak lotzen dituzten elektroietan metaturik dago. Elektroiek, energia hori, oxidazio-erredukzio erreakzioen bidez askatzen dute.
FUNTZIOAK:
Gorputzeko tenperatura konstante mantentzen du.
Mezuak bideratzn ditu kinada elektriko modura.
Muskuluen lana burutzen du.
Gantz modura metatzen da behar baino elikagai energetiko gehiago jaten ditugunean.
Kcal: Ur litro baten tenperatura, presio konstantean, gradu bat igotzeko behar den energia. 1 kcal = 1000 cal = 4,184 kJ = 4184 J / 1 kJ = 0,24 kcal
METABOLISMOA
Zelula guztietan gertatzen diren erreakzio kimiko guztien batura da, eta erreakzio horietan askatzen den beroa neurtuz zehazten da.
Termogenesia: Organismoan ematen diren erreakzio kimikoak direla eta sortzen den beroa.
Kalorimetroa: Janarien oxidazioaz lortu daitezkeen kaloriak neurtzen dituen aparatua.
Kalorimetria zuzena: Gela batean persona bat jarri eta gelaren hormetan dagoen ur- fluxuak zenbat bero xurgatzen duen neurtuz, pertsona horrek askatu duen beroa jakiten da.
Kalorimetria ez-zuzena: Gastatzen dugun energiatik %95ak oxigenoarekin erreakzionatzen duenez, gastatzen dugun O2a neurtuz, metabolismoa kalkula dezakegu.
Proteinak 4 Kcal/g – Gantzak 9 Kcal/g – Karbohidratoak 4 Kcal/g
Atal hau azaltzen duten irudiak
GET
Gastu energetiko totala kalkulatzeko, lehenik metabolismo basala kalkulatu behar da: Gaixoetan MBaren gastua 2 faktoreren bitartez zuzendu behar da: 1. Aktibitate fisikoaren arabera 2. Gaixotasunaren agresio graduaren arabera
Gizonetan = 66.7 + 13.75 x pisua kg-tan + 5 x Altuera cm-tan - 6,75 x Urteak
Emakumeetan: 655 + 9,56 x pisua Kg-tan + 1,85 x altuera cm-tan - 7,4 x urteak
Gizonetan: (11,3 x pisua kg-tan) + (16 x altuera m-tan) + 901
Emakumeetan: (8,7 x pisua Kg-tan) + (25 x altuera m-tan) + 865
GET gaixoetan = GMB x F. aktibitatea x F. agresioa
OINARRIZKO METABOLISMOA
Organismoak, bizirik mantentzeko behar duen energia kantitate minimoa. Oinarrizko metabolismoa kalkulatzeko:
Organismoa esna, erabateko atsedenean, 12 orduz janararirik hartu gabe, lo lasai egina eta azken orduan ingongo ariketa gogorrik egin gabe egon behar du.
Kitzikadura faktore guztiak ekidin behar dira (adib. Musika).
Gelako temperatura 18-26ºC ingurukoa izan behar da.
Eragiten duten faktoreak:
Sexua: Gizonetan emakumeetan baino handiagoa da.
Adina: Pertsona zahartzen doan heinean txikiagotu egiten da.
Pisua
Egiten den aktibitate fisikoa
Egoera fisiologikoa Zelulen aktibitate kimikoa handitzen duten edozein faktorek metabolismoa handitu:
Hormonek:
Tiroxina: Kantitate altuak sintetizatzen badira, metabolismoa bikoiztu.
Adrenalina eta noradrenalina: estimulazio sinpatikoa eragiten dute, beraz, metabolismoa igo egiten dute.
Gizonezkoen sexu-hormonak: %10-15ean igo dezakete metabolismoa.
Hazkuntzaren hormonak: %15-20ean igo dezakete metabolismoa.
Sukarrak: Erreakzio kimikoen abiadura igotzen du = Metabolismoa igo
Eguraldiak: Altuagoa da paraje hotzetan beroetan baino.
Logurak: Tonu muskularra jeitsi egiten denez, metabolismoa ere.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Dieta orekatua | Dieta equilibrada |
| Kcal | Kcal |
| Metabolismoa | Metabolismo |
| Termogenesia | Termogénesis |
| Oinarrizko metabolismoa | Metabolismo basal |
2Ulertu
Apunte bera, beste forma batean: hemen ez dago materia berririk, dagoena beste era batera antolatuta baizik.
Ideia nagusia
Hiru zenbaki eta formula bat: proteinek eta karbohidratoek 4 Kcal/g ematen dute, gantzek 9. Oinarrizko metabolismoa bizirik jarraitzeko minimoa da —esna, atsedenean, hamabi orduz jan gabe—, eta gastu totala hortik ateratzen da: GET = GMB × aktibitate faktorea × agresio faktorea.
Nondik datorren: METABOLISMOA · OINARRIZKO METABOLISMOA · GET
Ez nahastu
Biek gauza bera neurtzen dute, eta zeharkakoak ez du bero-neurgailurik: oxigenoa neurtzen du.
Kalorimetria zuzena Kalorimetria ez-zuzena Zer neurtzen du Askatzen den beroa Gastatzen den oxigenoa Nola Gela batean, hormetako ur-fluxuak zenbat bero xurgatzen duen neurtuz Gastatutako O2 neurtuz Zergatik balio du Beroa da metabolismoaren emaitza zuzena Gastatzen dugun energiaren %95ak oxigenoarekin erreakzionatzen duelako Nondik datorren: METABOLISMOA
Egiaztatu
Estali erantzuna eta saiatu. Klik eginez agertzen da.
Zer da hemengo ideia nagusia?
Hiru zenbaki eta formula bat: proteinek eta karbohidratoek 4 Kcal/g ematen dute, gantzek 9. Oinarrizko metabolismoa bizirik jarraitzeko minimoa da —esna, atsedenean, hamabi orduz jan gabe—, eta gastu totala hortik ateratzen da: GET = GMB × aktibitate faktorea × agresio faktorea.
Zer neurtzen du: Kalorimetria zuzena / Kalorimetria ez-zuzena
Askatzen den beroa / Gastatzen den oxigenoa
Nola: Kalorimetria zuzena / Kalorimetria ez-zuzena
Gela batean, hormetako ur-fluxuak zenbat bero xurgatzen duen neurtuz / Gastatutako O2 neurtuz
Zergatik balio du: Kalorimetria zuzena / Kalorimetria ez-zuzena
Beroa da metabolismoaren emaitza zuzena / Gastatzen dugun energiaren %95ak oxigenoarekin erreakzionatzen duelako
3Irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.