01 · 07 · §1.10
Zelulak, ehunak, organoak eta sistemakCélulas, tejidos, órganos y sistemas
Gorputza mailaka antolatzen da: zelulak elkartuz ehunak sortzen dira, ehunak elkartuz organoak, eta organoek sistemak eta aparatuak osatzen dituzte.
1Testua
- Antolaketa-mailak ordenan zerrendatzea.
- Lau oinarrizko ehunak eta haien ezaugarri nagusiak bereiztea.
- Sistema eta aparatu kontzeptuak bereiztea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Lau ehun motak
Zelulak elkartuz lau ehun mota sortzen dira: epiteliala, konjuntiboa edo konektiboa, muskularra eta nerbiosoa (neuronak eta gliak). Ehunak elkartuz organoak osatzen dira.
Apunteetan «lau egun mota» idatzita dago; «ehun» esan nahi du (SRC-31).
Epitelio-ehuna: zelulak estu elkartuta, matrize gutxirekin; gainazalak estaltzen ditu (azala, hesteen barrua) eta guruinak osatzen ditu. Ehun konektiboa: zelula gutxi eta matrize asko (zuntzak eta oinarrizko substantzia); beste ehunei eusten eta lotzen die (hezurra, kartilagoa, gantza eta odola ere konektiboak dira). Gihar-ehuna: zelula luzeak, uzkurtzeko gai (eskeletikoa, kardiakoa eta leuna). Nerbio-ehuna: neuronek seinaleak sortu eta transmititzen dituzte, eta gliak neuronei eusten eta babesten die.
Gai honetako histologia 03. gaian sakonago lantzen da. 3D eskeman lau ehunak alboz albo daude, haien arteko desberdintasun nagusia (zelulen eta matrizearen proportzioa, forma) ikusteko.
Antolaketa-mailak
Antolaketa-mailak ordena honetan doaz: zelulak, ehunak, organoak, sistemak, aparatuak eta organismoa.
Sistemak antzeko ehun-egitura duten organoen multzoak dira, adibidez nerbio-sistema. Aparatuak egitura desberdineko baina funtzio bera edo antzekoa duten organoen multzoak dira, adibidez digestio-aparatua.
Adibide batekin: gihar kardiakoaren zelulek (zelulak) miokardioa (ehuna) osatzen dute; miokardioak, endokardioak eta perikardioak bihotza (organoa); bihotzak eta odol-hodiek zirkulazio-aparatua; eta aparatu guztiek batera, pertsona (organismoa). Eguneroko hizkeran eta liburu askotan «sistema» eta «aparatua» sinonimo gisa erabiltzen dira; apunteetako bereizketa ehunaren antzekotasunean oinarritzen da.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Zelula | Célula |
| Ehuna | Tejido |
| Epitelio-ehuna | Tejido epitelial |
| Ehun konektiboa (konjuntiboa) | Tejido conectivo (conjuntivo) |
| Gihar-ehuna | Tejido muscular |
| Nerbio-ehuna (neuronak eta gliak) | Tejido nervioso (neuronas y glía) |
| Organoa | Órgano |
| Sistema / aparatua | Sistema / aparato |
| Organismoa | Organismo |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Irudiak aurrebistan bakarrik ikus daitezke, apunteetako materiala baitira.
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax, «101 Levels of Org in Body», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 4.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Eskema propioa: ezkerrean zelula eta ondoren lau ehunak. Hautatu «Eredu anatomikoa» zerrendan bihotza (organoa) edo arnas bideak (aparatua) mailak alderatzeko.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Zelula eta lau ehun motak (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa. Forma, tamaina eta zelula kopurua sinplifikatuta daude; ez da mikroskopioko irudi errealista.
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py
Iturri-berrikuspenak: SRC-31