05 · 10 · §5.2–5.5
Bosgarrenetik zortzigarren astera: gorputz-adarrak eta genitalakDe la quinta a la octava semana: extremidades y genitales
Lau aste hauetan enbrioiak giza itxura hartzen du: burua azkar hazten da, gorputz-adarren kimuak agertzen dira, atzamarrak bereizten dira eta kanpo-genitalak bereizten hasten dira.
1Testua
- 5.–8. asteetako aldaketa nagusiak ordenatzea.
- Barne- eta kanpo-genitalen garapena azaltzea.
- Aldi enbrionarioaren amaiera nolakoa den deskribatzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Bosgarren eta seigarren asteak
Bosgarren astean burua nabarmen hazten da: entzefaloaren eta aurpegiko egituren garapena azkarra da. Sinu zerbikaletik lepoa sortzen da; goiko gorputz-adarraren garapenetik besoak eta behekoarenetik hankak; eta ildo mesonefritikotik giltzurrunak.
Seigarren astean mugimendu espontaneoak agertzen dira. Goiko gorputz-adarrean ukondoa eta eskuak sortzen dira, eta atzamarren aurrekariak; beheko gorputz-adarra beranduago garatzen da (oinaren plaka). Tontor aurikularretik belarriaren kanpoaldea sortzen da, eta begia agertzean betazalak eratzen dira.
Goiko gorputz-adarra beti dabil behekoa baino aurreratuago, egun batzuetako aldearekin. Horregatik, aldi horretan eragiten duen agente batek besoetan eragin handiagoa izan dezake hanketan baino. Talidomidaren kasu historikoa horrela azaltzen da: hartutako egunaren arabera, malformazioa beso edo hanketan agertzen zen.
Ugal-aparatua
Hodi mesonefrikoak ugal-aparatuaren aitzindariak dira. Barne-genitalak 7. astetik aurrera bereizten dira: gizonetan mesonefroak testikuluetako hodi eferente, deferente eta epididimo bihurtzen dira; emakumeetan mesonefroak desagertzen dira eta primordio uterobaginala sortzen da, Falopioren tronpa eta umetoki bihurtuko dena.
Kanpo-genitalak 9. eta 11. asteen artean bereizten dira: kloakaren inguruko tolestura urogenitalak fusionatu eta tuberkulu genitala eratzen dute. Gizonetan tuberkulua luzatu eta zakila sortzen da, azpian testikuluak eta eskrotoa; emakumeetan tuberkulua klitoris bihurtzen da, azpian ezpain txikiak eta handiak.
Bederatzigarren astera arte kanpo-genitalak berdinak dira bi sexuetan: egitura berberetatik sortzen dira bata edo bestea (egitura homologoak). Bereizketa hormonek eragiten dute; horregatik ezin da sexua ekografiaz zehaztu lehen asteetan.
Zazpigarren eta zortzigarren asteak
Zazpigarren astean aldaketa morfologikoa nabarmena da: esku eta oinetako atzamarrak bereizten dira, goiko gorputz-adarrean osifikazio-prozesua hasten da eta konkor hepatikoa agertzen da (gibelaren aurrekaria).
Zortzigarren astean atzamarrak guztiz bereizi eta luzatzen dira, buztana txikitzen da (ipurdiaren aurrekaria), beheko gorputz-adarrean osifikazioa hasten da (femurra) eta betazalak nabarmenago garatzen dira. Enbrioiak giza itxura du, nahiz eta burua proportzioan handiegia izan.
Atzamarrak bereizteko, zelulak programatuki hiltzen dira hatz arteko ehunean (apoptosia). Prozesu hori osatzen ez bada, sindaktilia agertzen da (hatzak elkartuta). Zortzigarren astearen amaieran aldi enbrionarioa bukatzen da eta aldi fetala hasten: organo guztiak eratuta daude, eta hortik aurrera hazi eta heldu egingo dira.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Gorputz-adarren kimuak | Esbozos de las extremidades |
| Sinu zerbikala / tontor aurikularrak | Seno cervical / montículos auriculares |
| Hodi mesonefrikoak | Conductos mesonéfricos |
| Primordio uterobaginala | Primordio uterovaginal |
| Tuberkulu genitala | Tubérculo genital |
| Apoptosia (hatzen bereizketa) | Apoptosis (separación de los dedos) |
| Aldi enbrionarioa / aldi fetala | Periodo embrionario / periodo fetal |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Apunteetatik hartua eta hobetua (moztua, handitua eta fokatua).
Etiketak euskaraz (8)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Prosencéfalo | Prosentzefaloa |
| Zona de la fosa ótica (primordio del oído interno) | Hobi otikoa (barne-belarriaren hastapena) |
| Arcos faríngeos primero, segundo y tercero | Lehen, bigarren eta hirugarren arku faringeoak |
| Zona de la placoda cristaliniana | Plaka kristalinoaren gunea |
| Estomodeo | Estomodeoa (aho primitiboa) |
| Prominencia cardíaca | Konkor kardiakoa |
| Somitas / Eminencia caudal | Somitak / buztaneko eminentzia |
| Tamaño real: 4,0 mm | Benetako tamaina: 4,0 mm |
Etiketak euskaraz (7)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Cuarto ventrículo del cerebro / Mesencéfalo | Garuneko laugarren bentrikulua / mesentzefaloa |
| Primer surco faríngeo / Arcos faríngeos | Lehen ildo faringeoa / arku faringeoak |
| Fosa cristaliniana / Placoda nasal | Hobi kristalinoa / plaka nasala |
| Seno cervical | Sinu zerbikala |
| Prominencia cardíaca / Cresta mesonéfrica | Konkor kardiakoa / gandor mesonefrikoa |
| Esbozo del miembro superior / inferior | Goiko / beheko gorputz-adarraren kimua |
| Cordón umbilical / Eminencia caudal / Somitas | Zilbor-hestea / buztaneko eminentzia / somitak |
Etiketak euskaraz (8)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Lepoaren flexioa | Lepoaren flexioa |
| Párpado / Ojo pigmentado | Betazala / begi pigmentatua |
| Surco nasolagrimal / Fosa nasal | Ildo naso-lakrimala / sudur-hobia |
| Montículos auriculares que originan las orejas | Belarriak sortzen dituzten tontor aurikularrak |
| Meato acústico externo | Kanpoko entzumen-hodia |
| Rayos digitales en la mano / Pie | Eskuko hatz-izpiak / oina |
| Prominencia cardíaca / Cordón umbilical | Konkor kardiakoa / zilbor-hestea |
| Tamaño real: 11,0 mm | Benetako tamaina: 11,0 mm |
Etiketak euskaraz (7)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Indiferenciado / Tubérculo genital | Indiferentziatua / tuberkulu genitala |
| Pliegue uretral / Abultamiento labioescrotal | Tolestura uretrala / handitze labio-eskrotala |
| Testosterona / Dihidrotestosterona / 5α-reductasa | Testosterona / dihidrotestosterona / 5α-erreduktasa |
| Mujer / Hombre | Emakumea / gizona |
| Glande del clítoris / del pene | Klitorisaren / zakilaren glandea |
| Labio menor / mayor / Escroto | Ezpain txikia / handia / eskrotoa |
| Orificio uretral / Vagina / Ano | Uretra-zuloa / bagina / uzkia |
Etiketak euskaraz (6)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Meato acústico externo (conducto auditivo externo) | Kanpoko entzumen-hodia |
| Flexura cervical / Oreja / Párpado / Ojo | Lepoaren flexioa / belarria / betazala / begia |
| Rayo digital / Espacios abiertos entre los rayos digitales de la mano | Hatz-izpia / hatz-izpien arteko hutsuneak |
| Prominencia hepática / Cordón umbilical / Muñeca | Konkor hepatikoa / zilbor-hestea / eskumuturra |
| Rayos digitales en la placa del pie | Oinaren plakako hatz-izpiak |
| Tamaño real: 16,0 mm | Benetako tamaina: 16,0 mm |
Etiketak euskaraz (6)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Plexo vascular del cuero cabelludo | Buruko larruazaleko hodi-sarea |
| Párpado / Ojo / Nariz / Boca / Oreja | Betazala / begia / sudurra / ahoa / belarria |
| Muñeca / Brazo / Codo / Hombro / Mandíbula | Eskumuturra / besoa / ukondoa / sorbalda / masailezurra |
| Los dedos de los pies están separados / Planta del pie / Rodilla | Oinetako hatzak bereizita / oin-zola / belauna |
| Cordón umbilical | Zilbor-hestea |
| Tamaño real: 30,0 mm | Benetako tamaina: 30,0 mm |
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Lau enbrioi elkarren ondoan (5., 6., 7. eta 8. asteak), tamaina eta xehetasuna handituz: gorputz-adarren kimuak agertu eta hatzak bereizten dira. Siluetak eskema hutsak dira; aurpegia eta organoak irudietan ikusi.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Enbrioiaren eta fetuaren hazkundea (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopio- edo ekografia-irudia. Etapak elkarren ondoan jarrita daude alderatzeko, eta tamainak ez dira eskala berean; formak nahita sinplifikatuta daude. Koloreek geruza germinatiboak bereizten dituzte (ektodermoa urdina, mesodermoa laranja, endodermoa horia).
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py