05 · 01 · §1–2.1.1
Gametogenesia eta espermatozoideaGametogénesis y espermatozoide
Enbriologiak bizitzaren lehen astean gertatzen dena azaltzen du, eta helduaren anomaliak ulertzen laguntzen du. Dena gametoetan hasten da: espermatogenesian espermatogoniak espermatozoide bihurtzen dira.
1Testua
- Enbriologia zertarako ikasten den azaltzea.
- Espermatogenesia eta oogenesia bereiztea eta meiosiaren zergatia ulertzea.
- Espermatozoidearen zatiak eta espermiogenesian gertatzen diren aldaketak izendatzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Zertarako
Enbriologiaren historia luzea da: K.a. VI. mendean oilo-arrautzak aztertzen ziren; XVI. mendean uste zen fetua odol-koaguluaren eta semenaren nahasketatik sortzen zela; mende horren bukaeran mikroskopioa sortu zen eta hurbiletik aztertzeko aukera eman zuen. Gaur egun, enbrioiaren sorrera eta garapena ezagutzea baliagarria da helduetan gertatzen diren anomalia anatomikoak ulertzeko.
Ideia hori da gaiaren gakoa: gorputzeko ia malformazio guztiek garapenean dute azalpena. Arantza bifidoa (2. gaia) hodi neurala ez ixteagatik gertatzen da; bihotzeko komunikazio interbentrikularra, hormatila oso itxi ez delako. Enbriologia ikastea, beraz, ez da historia: gero ikusiko dena aurreikustea da.
Gametogenesia
Gametogenesia gametoen sorrera-prozesua da: espermatogenesian espermatozoideak sortzen dira eta oogenesian oozitoak. Gametoak fekundaziorako prestatzen dira: sexu-zelulen kromosoma kopurua murrizten da eta forma aldatzen zaie.
Zelula somatikoek 46 kromosoma dituzte (2n, diploideak). Meiosiaren bidez gametoek 23 dituzte (n, haploideak); horrela, bi gametoak elkartzean zigotoak berriro 46 ditu. Meiosian, gainera, kromosomen arteko trukea gertatzen da: horregatik ez gara gure gurasoen kopia.
Espermatogenesia
Espermatogenesia espermatogoniak espermatozoide heldu bihurtzeko prozesua da. Garapen fetalean eta nerabezarora arte espermatogoniak latente mantentzen dira; nerabezaroan hasten dira aldaketak eta zatiketak, espermatozoideak sortzeko.
Hodi seminifero barruan gertatzen da, hormatik lumenerantz: espermatogonia (46) → mitosia → espermatozito primarioa (46) → lehen meiosia → bi espermatozito sekundario (23) → bigarren meiosia → lau espermatida (23) → espermiogenesia → lau espermatozoide. Prozesu osoak 70 egun inguru behar ditu, eta etengabe errepikatzen da pubertarotik zahartzarora. Sertoli zelulek zaindu eta elikatu egiten dituzte.
Espermiogenesia: espermatida espermatozoide bihurtzen
Espermatozoidearen ezaugarriak espermiogenesian sortzen dira. Akrosoma Golgi-aparatutik eratorritako besikula da, entzima proteolitikoduna. Zentrioloak moldatzen dira: batek flageloa eratzen du eta besteak eraztun gisa inguratzen du. Zitoplasma flagelorantz luzatzen da eta zelularen tamaina txikitzen da. Mitokondrioak lepoaren ostean pilatzen dira, isatsaren hasieran, mugikortasuna hobetzeko.
Emaitza zelula minimo bat da: nukleo trinkoa (informazio genetikoa), akrosoma aurrean (giltza kimikoa oozitoan sartzeko), erdiko zatia mitokondrioz betea (motorraren erregaia) eta isats luzea (mugimendua). Ez du ia zitoplasmarik: zeregin bakarra du, eta bidaia oso luzea.
Erizaintzan: espermatozoideen ekoizpena tenperaturarekiko sentikorra da, eta horregatik daude barrabilak gorputzetik kanpo. Beroak, tabakoak, alkoholak eta zenbait botikak kalitatea jaisten dute; hori antzutasunaren azterketetan (seminograma) baloratzen da.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Gametogenesia | Gametogénesis |
| Espermatogenesia / oogenesia | Espermatogénesis / ovogénesis |
| Meiosia / zelula haploidea (n) eta diploidea (2n) | Meiosis / célula haploide (n) y diploide (2n) |
| Espermatogonia / espermatozitoa / espermatida | Espermatogonia / espermatocito / espermátide |
| Espermiogenesia | Espermiogénesis |
| Akrosoma | Acrosoma |
| Erdiko zatia (mitokondrioak) / flageloa | Pieza intermedia (mitocondrias) / flagelo |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Apunteetatik hartua eta hobetua (moztua, handitua eta fokatua).
Etiketak euskaraz (10)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| testis / epididymis | barrabila / epididimoa |
| seminiferous tubules / lumen | hodi seminiferoak / lumena |
| Sertoli cell | Sertoli zelula |
| primordial germ cell | jatorrizko hozi-zelula |
| spermatogonium / mitotic division | espermatogonia / mitosia |
| primary spermatocyte / meiotic division I | espermatozito primarioa / I. meiosia |
| secondary spermatocyte / meiotic division II | espermatozito sekundarioa / II. meiosia |
| spermatids / mature sperm | espermatidak / espermatozoide helduak |
| sperm head / acrosome / spermatid cytoplasm | espermatozoidearen burua / akrosoma / espermatidaren zitoplasma |
| Espermiogenesia | Espermiogenesia |
Etiketak euskaraz (2)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| A / B / C / D | A / B / C / D |
| Leydig cells | Leydig zelulak |
Etiketak euskaraz (6)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Núcleo / Mitocondria | Nukleoa / mitokondrioa |
| Aparato de Golgi / Vesícula y gránulo acrosómicos | Golgi-aparatua / besikula eta pikor akrosomikoak |
| Centriolo / Flagelo | Zentrioloa / flageloa |
| Microtúbulos / Restos del Golgi | Mikrotubuluak / Golgiren hondarrak |
| Membrana plasmática / Vesícula acrosómica | Mintz plasmatikoa / besikula akrosomikoa |
| Cabeza del espermatozoide / Cuello / Pieza media / Cola | Espermatozoidearen burua / lepoa / erdiko zatia / isatsa |
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
Mariana Ruiz Villarreal (LadyofHats), «Complete diagram of a human spermatozoa en», Wikimedia Commons. Public domain.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Espermatozoidea: burua nukleoarekin, akrosoma laranja aurrean, lepoa zentrioloekin, erdiko zatia mitokondrioen kiribilarekin eta flageloa. Aldatu «Oozitoa» geruzara tamainak alderatzeko.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Gametoak eta fekundazioa (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopio- edo ekografia-irudia. Etapak elkarren ondoan jarrita daude alderatzeko, eta tamainak ez dira eskala berean; formak nahita sinplifikatuta daude. Koloreek geruza germinatiboak bereizten dituzte (ektodermoa urdina, mesodermoa laranja, endodermoa horia).
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py