05 · 04 · §4.1
Lehen astea: segmentaziotik inplantazioraPrimera semana: de la segmentación a la implantación
Zigotoa tronpan zatitzen hasten da eta umetokirantz bidaiatzen du: blastomeroak, morula eta blastozistoa. Bosgarren egunetik aurrera endometrioan txertatzen da, eta hortik aurrera amarengandik elikatzen da.
1Testua
- Lehen astearen egutegia eta etapak ordenatzea.
- Blastozistoaren hiru zatiak bereiztea eta zer sortuko duten lotzea.
- Inplantazioaren hiru urratsak azaltzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Zigototik blastozistora
Zigotoa (0. eguna) tronpan sortu berria da eta zatitzen hasten da; totipotentea da. Segmentazioan (1.–2. egunak) zelulak mitosiz zatitzen dira: tamainaz txikitu eta kopuruz handitu, blastomeroak sortuz. Morula (2.–4. egunak) 12–16 zelulatik gorako egitura da eta umetokirantz doa.
Blastozistoa (4.–5. egunak) umetokira iristen da; zelulak pluripotenteak dira eta konpaktazioa gertatzen da. Hiru zati bereizten dira: enbrioblastoa (barneko zelula-masa, enbrioia sortuko duena), trofoblastoa (kanpoko zelula-masa, elikatze-funtzioa eta bildukiak) eta blastozelea (barrunbe blastozistikoa, umetokiko likidoz betea).
«Totipotentea» esan nahi du zelula bakoitzak organismo osoa sor dezakeela, bildukiak barne; «pluripotentea», gorputzeko edozein ehun sor dezakeela, baina ez bildukiak. Zelula amen ikerketak hortik datoz. Bikiak: zigotoa oso goiz bitan banatzen bada, biki monozigotikoak (berdinak) sortzen dira; bi oozito ernaltzen badira, dizigotikoak.
Zelula kopurua handitzen den arren, multzoaren tamaina ez da hazten: zona peluzidak mugatzen du. Horregatik zelulak gero eta txikiagoak dira, eta horregatik esaten zaio segmentazioa.
Inplantazioa
Inplantazioan (5.–9. egunak) enbrioia amaren zirkulaziotik elikatzen hasten da, oxigenoa eta mantenugaiak jasoz. Hiru urrats ditu: eklosioa (blastozistoa inguratzen duen zona peluzida galtzea), aposizioa eta adhesioa (trofoblastoko zelulak endometrioarekin kontaktuan jarri eta komunikazioa handitzea) eta inbasioa (trofoblastoa endometrioan barneratzea).
Inbasioan bi geruza bereizten dira: trofoblastoa sinzitiotrofoblasto eta zitotrofoblasto bihurtzen da, eta enbrioblastoa epiblasto eta hipoblasto.
Zona peluzida galdu arte blastozistoak ezin du itsatsi: eklosioa ezinbestekoa da. Sinzitiotrofoblastoak ez du zelulen arteko mugarik (masa multinukleatua da) eta endometrioa «digeritzen» du aurrera egiteko; zitotrofoblastoa, berriz, zelula bereiziez osatuta dago eta hazkunde-iturria da.
Erizaintzan: sinzitiotrofoblastoak hCG hormona jariatzen du, eta hori da haurdunaldi-testak gernuan edo odolean detektatzen duena; horregatik ematen du positibo hilekoaren faltaren inguruan. Inplantazioa umetokitik kanpo gertatzen bada (gehienetan tronpan), haurdunaldi ektopikoa da: larrialdi medikoa.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Zigotoa / blastomeroak / segmentazioa | Cigoto / blastómeros / segmentación |
| Morula | Mórula |
| Blastozistoa: enbrioblastoa, trofoblastoa, blastozelea | Blastocisto: embrioblasto, trofoblasto, blastocele |
| Totipotentea / pluripotentea | Totipotente / pluripotente |
| Eklosioa / aposizioa / adhesioa / inbasioa | Eclosión / aposición / adhesión / invasión |
| Sinzitiotrofoblastoa / zitotrofoblastoa | Sincitiotrofoblasto / citotrofoblasto |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Irudiak aurrebistan bakarrik ikus daitezke, apunteetako materiala baitira.
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax College, «2904 Preembryonic Development-02», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 3.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax College, «2908 Germ Layers-02», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 3.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Ezkerretik eskuinera: zigotoa, bi eta lau zelula, morula eta blastozistoa (trofoblastoa berdea, enbrioblastoa morea eta blastozelea urdina), denak zona peluzidaren barruan. Aldatu «Inplantazioa» geruzara endometrioan txertatzen ikusteko.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Enbrioiaren garapena (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopio- edo ekografia-irudia. Etapak elkarren ondoan jarrita daude alderatzeko, eta tamainak ez dira eskala berean; formak nahita sinplifikatuta daude. Koloreek geruza germinatiboak bereizten dituzte (ektodermoa urdina, mesodermoa laranja, endodermoa horia).
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py