05 · 09 · §5.1–5.1.4
Laugarren astea: tolestura eta organoen hastapenakCuarta semana: plegamiento y esbozos de los órganos
Diskoa tolestu egiten da eta enbrioiak hodi itxura hartzen du: barrualdean liseri-hodia geratzen da. Handik sortuko dira digestio-aparatua, arnas aparatua, gernu-aparatua eta nerbio-sistemaren zatiak.
1Testua
- Tolestura eta haren ondorioak azaltzea.
- Liseri-hodiaren hiru zatiak eta arnas dibertikuluaren jatorria lotzea.
- Gernu-aparatuaren hiru urratsak eta entzefaloaren besikulak izendatzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Tolestura
Hasieran enbrioi trilaminarra disko itxurakoa da, bitelo-zakuari eta zaku amniotikoari lotuta. Tolesturan ektodermoa nabarmen hazten da eta beste bi orriak inguratzen ditu. Buruko tolesturak ahoa, entzefaloa eta hodi kardiakoa sortzen ditu (bihotzaren aurrekaria); buztaneko tolesturak kloaka edo uzkia; eta tartean digestio-sistemaren aurrekaria (hesteak) geratzen da.
Tolestura bi norabidetan gertatzen da: burutik buztanera eta alboetatik erdirantz. Emaitza tutu barruko tutu bat da: kanpoaldean ektodermoa (azala), barruan endodermoa (liseri-hodia) eta tartean mesodermoa. Bitelo-zakuaren zati bat barruan geratzen da (hesteak) eta gainerakoa kanpoan, zilbor-hestearen barruan.
Digestio- eta arnas aparatuak
21. egunetik jaiotzera arte, tolesturaren ondorioz bitelo-zakua deformatu eta digestio-aparatua sortzen da. Goiko aldeak ahoa ematen du eta behekoak kloaka eta gero uzkia; tartean digestio-aparatuko organoak. Liseri-hodia hiru zatitan banatzen da: aurrekoa (faringea, esofagoa, urdaila eta duodenoaren hasiera), erdikoa (duodenoaren bukaera, gainerako heste mehea eta heste lodiaren zati bat koloneraino) eta atzekoa (heste lodiaren azken zatia uzkiraino).
28. egunetik aurrera, digestio-hodiaren ondoan arnas dibertikulua sortzen da, eta handik birikak, arnas bideak, trakea, bronkioak eta bronkioloak. Ez dira funtzionalak: oxigenoa amaren odoletik jasotzen da.
Hiru zatiek irrigazio propioa dute (enbor zeliakoa, mesenteriko goikoa eta behekoa), eta muga horiek helduan ere mantentzen dira. Arnas dibertikulua eta esofagoa hormatila batek banatzen ditu; hormatila hori ondo ixten ez bada, fistula trakeoesofagikoa sortzen da, jaioberrian jaten hasi orduko itotze-krisiekin agertzen dena.
Gernu-aparatua eta nerbio-sistema
21. egunetik aurrera, aortaren bi aldeetan gandor urogenitala osatzen da: pronefroak (hasierako giltzurrun primitiboak), mesonefroak (hasieran egitura konpaktua, gero segmentatua) eta metanefroak (gandor urogenitalaren bukaerako kimua, giltzurruna osatuko duena). Kloaka inguruan hormatila bat sortzen da barrunbea banatuz: maskuria eta uretra sortzen dira.
Apunteetan «kimu uretrala» agertzen da; egitura horri kimu ureterala (ureterraren kimua) deritzo, ureterra, pelbis errenala eta hodi biltzaileak sortzen dituelako (SRC-64).
22. egunetik jaiotza osteko garapenera arte, hodi neurala bizkarraldean sortzen da eta 4. astetik aurrera bururantz hazten da: prosentzefaloa (5. astean telentzefalo eta dientzefalo bihurtzen dena), mesentzefaloa (entzefaloaren enborra) eta erronbentzefaloa (metentzefaloa, zerebeloa, eta mielentzefaloa, bulbo errakideoa). Hodi neuralaren jarraipena bizkar-muina da, bizkar osotik kloakaraino.
Tolesturaz gain, beste hastapen batzuk agertzen dira: arku faringeoa (masailezurra), konkor kardiakoa (bihotza), jatorrizko barrunbe otikoa (barne-belarria) eta plaka kristalinoa (begia).
Giltzurrunak hiru saiakeratan sortzen dira (pronefroa, mesonefroa, metanefroa), eta azkena baino ez da irauten. Metanefroa pelbisean sortzen da eta gorantz «igotzen» da; igoera horretan gelditzen bada, giltzurrun pelbikoa agertzen da, eta bi metanefroek bat egiten badute, ferra-formako giltzurruna.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Buruko eta buztaneko tolestura | Plegamiento cefálico y caudal |
| Liseri-hodi aurrekoa, erdikoa eta atzekoa | Intestino anterior, medio y posterior |
| Kloaka | Cloaca |
| Arnas dibertikulua | Divertículo respiratorio |
| Pronefroa / mesonefroa / metanefroa | Pronefros / mesonefros / metanefros |
| Prosentzefaloa, mesentzefaloa, erronbentzefaloa | Prosencéfalo, mesencéfalo, rombencéfalo |
| Arku faringeoak | Arcos faríngeos |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Apunteetatik hartua eta hobetua (moztua, handitua eta fokatua).
Etiketak euskaraz (4)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Intestino faríngeo / anterior / medio / posterior | Liseri-hodi faringeoa / aurrekoa / erdikoa / atzekoa |
| Divertículo respiratorio | Arnas dibertikulua |
| Primordio del hígado | Gibelaren hastapena |
| Cloaca | Kloaka |
Etiketak euskaraz (5)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Hígado / Estómago / Vesícula biliar | Gibela / urdaila / behazun-xixkua |
| Aorta dorsal / Bazo / Yema pancreática dorsal | Aorta dortsala / barea / pankrearen kimu dortsala |
| Cordón umbilical / Conducto onfaloentérico | Zilbor-hestea / hodi onfalo-enterikoa |
| Asa del intestino primitivo medio / Arteria mesentérica superior | Erdiko liseri-hodiaren begizta / goiko arteria mesenterikoa |
| Epiplón menor / Colon ascendente / descendente / sigmoide / Recto / Ciego y apéndice / Intestino delgado | Epiplon txikia / goranzko, beheranzko eta sigmoide kolona / ondestea / itsua eta apendizea / heste mehea |
Etiketak euskaraz (5)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Intestino anterior | Liseri-hodi aurrekoa |
| Divertículo respiratorio | Arnas dibertikulua |
| Tabique traqueoesofágico | Hormatila trakeoesofagikoa |
| Faringe / Tráquea / Esófago | Faringea / trakea / esofagoa |
| Esbozos pulmonares | Biriken hastapenak |
Etiketak euskaraz (7)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Segmented intermediate mesoderm (pronephric system) | Mesodermo tarteko segmentatua (pronefroa) |
| Vestigial pronephric system | Pronefroaren aztarna |
| Unsegmented intermediate mesoderm (mesonephric system) | Mesodermo tarteko segmentatu gabea (mesonefroa) |
| Mesonephric excretory units / Mesonephric duct | Mesonefroaren unitate iraitzaileak / hodi mesonefrikoa |
| Unsegmented mesoderm (metanephric system) | Mesodermo segmentatu gabea (metanefroa) |
| Ureteric bud / Renal pelvis / Major / Minor calix | Kimu ureterala / pelbis errenala / kaliz nagusia / txikia |
| Vitelline duct / Allantois / Cloaca | Hodi bitelinoa / alantoidea / kloaka |
Etiketak euskaraz (5)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Three primary brain vesicles | Hiru besikula primarioak |
| Prosencephalon (Forebrain) | Prosentzefaloa (aurreko garuna) |
| Mesencephalon (Midbrain) | Mesentzefaloa (erdiko garuna) |
| Rhombencephalon (Hindbrain) | Erronbentzefaloa (atzeko garuna) |
| Three- to four-week embryo | Hiru-lau asteko enbrioia |
Etiketak euskaraz (7)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Five secondary brain vesicles | Bost besikula sekundarioak |
| Telencephalon | Telentzefaloa |
| Diencephalon | Dientzefaloa |
| Mesencephalon | Mesentzefaloa |
| Metencephalon | Metentzefaloa |
| Myelencephalon | Mielentzefaloa |
| Five-week embryo | Bost asteko enbrioia |
Etiketak euskaraz (10)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Five secondary brain vesicles | Bost besikula sekundarioak |
| Cerebrum | Garuna |
| Eye cup | Begi-kopa |
| Thalamus, hypothalamus, and epithalamus | Talamoa, hipotalamoa eta epitalamoa |
| Midbrain | Erdiko garuna |
| Pons | Zubia |
| Cerebellum | Zerebeloa |
| Medulla oblongata | Bulboa |
| Five-week embryo | Bost asteko enbrioia |
| Lateral view | Alboko ikuspegia |
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Laugarren asteko enbrioia tolestuta: barruan liseri-hodia (horia), konkor kardiakoa, arku faringeoak, somitak eta bitelo-zakuaren zurtoina. Eskema sinplifikatua da: organoen hastapenak irudietan ikusten dira hobeto.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Enbrioiaren garapena (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopio- edo ekografia-irudia. Etapak elkarren ondoan jarrita daude alderatzeko, eta tamainak ez dira eskala berean; formak nahita sinplifikatuta daude. Koloreek geruza germinatiboak bereizten dituzte (ektodermoa urdina, mesodermoa laranja, endodermoa horia).
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py
Iturri-berrikuspenak: SRC-64