05 · 02 · §2.2
Oogenesia eta folikuluakOvogénesis y folículos
Emakumeak oozito guztiak jaio aurretik sortzen ditu, eta meiosian blokeatuta geratzen dira urteetan. Ziklo bakoitzean folikulu bat bakarrik heltzen da eta oozito bat askatzen da; meiosia fekundazioarekin bakarrik amaitzen da.
1Testua
- Oogenesiaren urratsak eta meiosiaren bi blokeoak azaltzea.
- Folikulu motak eta obulazioa deskribatzea.
- Oozito eta folikulu kopuruen bilakaera bizitzan zehar ezagutzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Oogenesia
Oogoniak mitosiz ugaltzen dira; batzuk bereizi eta handitu egiten dira, lehen mailako oozito bihurtuz. Umea jaio aurretik lortzen da zelula germinalen kopuru handiena, baina gero asko degeneratzen hasten dira. Geratzen direnek haurdunaldiko 12. astean lehen meiosia hasten dute eta profasean blokeatzen dira, meiosia bukatu gabe.
Oozitoak zelula epitelialez inguratuta agertzen dira: folikuluak (jatorrizkoak, lehen eta bigarren mailakoak, eta Graaf-en folikulua). Ziklo obariko bakoitzean hainbat folikulu prestatzen dira, baina bakarra heltzen da; haren oozitoak orduan osatzen du meiosia.
Lehen meiosia amaitzean oozito II.a (handia) eta zelula polar bat (txikia) sortzen dira. Bigarren meiosia hastean metafasean blokeatzen da eta obulutegitik askatzen da (obulazioa). Meiosia fekundazioa gertatzen bada bakarrik amaitzen da (bestela egun batean degeneratzen da): orduan bigarren gorputz polarra eta obulua sortzen dira, tronpetan.
Apunteetan «Obozito II-a (2n) + zelula polarra (2n)» idatzita dago. Lehen meiosiaren ondoren biak haploideak dira (n, kromosoma bakoitza bi kromatidarekin); kromosoma kopurua erdira murrizten duena lehen meiosia da (SRC-59).
Zatiketa asimetrikoa da nahita: zitoplasma ia osoa oozitoan geratzen da (erreserba enbrioiaren lehen egunetarako) eta gorputz polarrek soberako kromosomak eramaten dituzte. Espermatogenesian, aldiz, lau espermatozoide berdin sortzen dira.
Folikuluak eta obulazioa
Jaiotzean 400.000 folikulu inguru daude; pubertaroaren hasieran 40.000 baino ez dira geratzen. 400 inguruk bakarrik izango dute garapen osoa (urtean 12–14 ziklo, 30 urte emankor) menopausiara arte. Oozito gutxi edo bat ere ez dira ernaltzen.
Kopuruak aldakorrak dira bibliografian: jaiotzean milioi bat edo bi folikulu aipatzen dira normalean, eta 400.000 inguru pubertaroan. Joera bera da (kopuru izugarria jaiotzean eta etengabeko galera), baina zenbakiak egiaztatu irakaslearekin (SRC-60).
Folikuluaren bilakaera: jatorrizkoa (oozitoa zelula lauen geruza batekin) → lehen mailakoa (zelula kubikoak eta zona peluzida) → bigarren mailakoa (likidozko barrunbea agertzen da) → Graaf-en folikulua (barrunbe handia, oozitoa alde batean). Obulazioaren ondoren, hutsik geratzen den folikulua gorputz luteo bihurtzen da eta progesterona jariatzen du; fekundaziorik ez badago, degeneratu egiten da eta hilekoa etortzen da.
Erizaintzan: emakumeak oozito guztiak berarekin jaiotzen ditu, eta horiek berarekin zahartzen dira. Horrek azaltzen du zergatik handitzen den kromosoma-anomalien arriskua (Down sindromea, adibidez) amaren adinarekin, eta zergatik den erabakigarria obulutegi-erreserba ugalkortasun-tratamenduetan.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Oogonia / lehen eta bigarren mailako oozitoa | Ovogonia / ovocito primario y secundario |
| Profaseko blokeoa / metafaseko blokeoa | Bloqueo en profase / en metafase |
| Gorputz polarra | Cuerpo polar |
| Folikulu jatorrizkoa, lehen eta bigarren mailakoa, Graaf-en folikulua | Folículo primordial, primario, secundario y de Graaf |
| Obulazioa | Ovulación |
| Gorputz luteoa | Cuerpo lúteo |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Apunteetatik hartua eta hobetua (moztua, handitua eta fokatua).
Etiketak euskaraz (9)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Meiotic events / Follicle development in ovary | Meiosiaren gertaerak / folikuluaren garapena |
| Before birth / Infancy and childhood / Each month from puberty to menopause | Jaio aurretik / haurtzaroan / hilero pubertarotik menopausiara |
| Oogonium (stem cell) / Mitosis / Growth | Oogonia (zelula ama) / mitosia / hazkundea |
| Primary oocyte (arrested in prophase I) | Lehen mailako oozitoa (profase Ian blokeatua) |
| Primordial / Primary / Secondary / Vesicular (Graafian) follicle | Folikulu jatorrizkoa / lehen mailakoa / bigarren mailakoa / Graaf-ena |
| Meiosis I completed by one primary oocyte each month in response to LH surge | Hilean oozito batek amaitzen du I. meiosia, LH gorakadari erantzunez |
| First / Second polar body | Lehen / bigarren gorputz polarra |
| Secondary oocyte (arrested in metaphase II) / Ovulation | Oozito sekundarioa (metafase IIan blokeatua) / obulazioa |
| Ovum / Degenerating corpus luteum | Obulua / gorputz luteo degeneratzailea |
Etiketak euskaraz (5)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Corona radiada | Koroa erradiata |
| Citoplasma | Zitoplasma |
| Núcleo / Nucleolo | Nukleoa / nukleoloa |
| Membrana plasmática | Mintz plasmatikoa |
| Zona pelúcida | Zona peluzida |
Etiketak euskaraz (1)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| A | A |
Etiketak euskaraz (1)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| B | B |
Etiketak euskaraz (1)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| C | C |
Etiketak euskaraz (1)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| D | D |
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Oozitoa bere estalkiekin: mintz plasmatikoa eta zitoplasma, zona peluzida morea, koroa erradiata inguruan, nukleoa eta lehen gorputz polarra. Konparatu espermatozoidearen tamainarekin «Guztia» geruzan.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Gametoak eta fekundazioa (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopio- edo ekografia-irudia. Etapak elkarren ondoan jarrita daude alderatzeko, eta tamainak ez dira eskala berean; formak nahita sinplifikatuta daude. Koloreek geruza germinatiboak bereizten dituzte (ektodermoa urdina, mesodermoa laranja, endodermoa horia).
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py
Iturri-berrikuspenak: SRC-59, SRC-60