12 · 15 · §3.2.4
Usaimena eta dastamena: bi zentzu kimikoOlfato y gusto: dos sentidos químicos
Biek molekulak irakurtzen dituzte, ez argia ez soinua. Eta biek bide zuzena dute oroitzapenetara eta emozioetara.
1Testua
- Usaimen-epitelioa non dagoen eta nola funtzionatzen duen azaltzea.
- Dastamenaren bost zaporeak izendatzea.
- Zein nerbio bikotek daramatzaten seinaleak lotzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Bi zentzu kimiko
Usaimena eta dastamena zentzu kimikoak dira. Sudurraren goialdean usaimen-epitelioa dago, hainbat kimiohartzaile motarekin; usaimen-erraboilera bidalitako seinaleen konbinaketek usain mota desberdinak eragiten dituzte. Usaimen-bideak NSZko hainbat zentrorekin lotzen dira, linbikoarekin eta begetatiboarekin barne: listu-jarioa, jokamolde sexuala eta emozioaren espresioa usaimen-estimuluek eragindako erantzun erreflexuak izan daitezke. Mihiaren gainean papilak daude, eta haien barnean bost motako dastamen-kimiohartzaileak: gozoa, gazia, garratza, mingotsa eta umami; gure dastamena bost sentsazio horien konbinaketak osatzen du. Kimiohartzaileek sortutako seinale elektrikoak VII., IX. eta X. pare kranealek bideratzen dituzte dastamen-kortexeraino.
Usaimena da talamotik pasatzen ez den zentzu bakarra: zuzenean iristen da kortexera eta sistema linbikora. Horrek azaltzen du usain batek oroitzapen bat hain bat-batean pizteko duen ahalmena.
Erizaintzan: usaimenaren galerak elikadurari eragiten dio zuzenean, dastamenaren zati handi bat usaimena baita. Adinekoetan eta zenbait gaixotasun neurologikotan goiz agertzen da, eta desnutrizio-arrisku gisa baloratzen da.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| usaimen-epitelioa | epitelio olfatorio |
| kimiohartzailea | quimiorreceptor |
| usaimen-erraboila | bulbo olfatorio |
| papila | papila gustativa |
| umami | umami |
| dastamen-kortexa | corteza gustativa |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Apunteetatik hartua eta hobetua (moztua, handitua eta fokatua).
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax, «1403 Olfaction», vía Wikimedia Commons. CC BY 4.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax, «1402 The Tongue», vía Wikimedia Commons. CC BY 4.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
3D eredua
BODYPARTS3D / ATLAS
4 · 3D eredua
Usaimen-bideak sistema linbikora doaz; talamoa eta hipotalamoa ikusten dira ereduan. Usaimen-erraboila eta papilak irudietan ikusi.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Nerbio-sistema zentrala
Arakatu entzefaloa: hemisferioak eta lobuluak, garun-enborra, zerebeloa, dientzefaloa eta bentrikuluak, bizkar-muinarekin batera.
Ereduaren jatorria eta mugak
Atlas estatikoa eta sinplifikatua. BodyParts3D 4.0 atlasak ez ditu meningeak (duramaterra, araknoidea eta piamaterra), ez zefalorrakideo likidoa, ezta bizkar-muinaren barruko gai grisa eta zuria bereizita ere: irudietan ikusi. Koloreak didaktikoak dira.
BodyParts3D, © The Database Center for Life Science licensed under CC Attribution 4.0 International