03 · 14 · §3.5–3.5.1.2
Nerbio-ehuna: neuronak eta sinapsiaTejido nervioso: neuronas y sinapsis
Neuronak informazioa seinale elektrikoetan eramaten duten zelulak dira: dendritek jaso, somak integratu eta axoiak bidaltzen du. Sinapsian neurona batek hurrengo zelulari pasatzen dio mezua.
1Testua
- Nerbio-sistema zentraleko elementuak zerrendatzea.
- Neuronaren zatiak (dendritak, soma, axoia) eta bakoitzaren ezaugarriak deskribatzea.
- Sinapsi kimikoa, elektrikoa eta sinapsi motak bereiztea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Nerbio-sistema zentraleko elementuak
Nerbio-sistema zentraleko elementuak neuronak, neuroglia-zelulak (astrozitoak, oligodendrozitoak, mikroglia-zelulak eta zelula ependimarioak) eta odol-hodiak dira.
Nerbio-sistema zentrala garuna eta bizkar-muina da; periferikoa, berriz, nerbioak eta gongoilak (15. blokea). Neuronek bulkada nerbiosoa egiten dute; glia-zelulek eusten, elikatzen, isolatzen eta babesten dituzte.
Neuronaren zatiak
Dendritak gorputzetik ateratzen diren luzakin motz eta adarkatuak dira. Beren mintz plasmatikoan sinapsietako gune hartzaileak dituzte (dendriten ardatzak).
Apunteen arabera dendritek «gorputzaren osagai berak (nukleoa eta Golgi aparatua)» dituzte. Dendritek somaren organulu batzuk dituzte (erribosomak, EE pikortsua, mitokondrioak), baina nukleoa soman bakarrik dago (SRC-53).
Gorputza (soma) handia da, eta nukleoa ere bai. EE pikortsua oso garatuta dago: proteina asko egiten ditu, neurotransmisoreen ekoizpena handia baita. Zitoplasma neurofilamentuz beteta dago (garraio-sistema).
Axoia axoi-konoan hasten da eta informazioa hurrengo zelulara pasatzen du. Luzakin zilindrikoa da, dendritak baino meheagoa, zuzenagoa eta luzeagoa (1 mm-tik 1 m-ra). Adarrak izan ditzake eta axoplasman neurofilamentuak ditu. Amaieran telodendria izeneko adar konplexuak eratzen ditu askotan, eta amaierako adarrek bukaera-botoiak dituzte.
Informazioaren norabidea beti bera da: dendritak → soma → axoi-konoa (hemen erabakitzen da bulkada abiatzen den) → axoia → bukaera-botoiak. EE pikortsuaren pilaketei Nissl-en gorputzak deritze. Neurona gehienak ez dira zatitzen; horregatik bizkar-muineko edo garuneko lesioak iraunkorrak izaten dira.
Sinapsia eta sinapsi motak
Sinapsiari eta sinapsi motei buruzko atalak irudiz osatuta daude apunteetan: sinapsi elektrikoa gap loturekin, sinapsi kimikoa, eta sinapsi axosomatikoak, axodendritikoak eta axoaxonikoak.
Sinapsi kimikoan bulkada bukaera-botoira iristen da, Ca²⁺ kanalak ireki eta besikula sinaptikoek neurotransmisorea arrakala sinaptikora askatzen dute. Neurotransmisoreak zelula postsinaptikoko hartzaileekin lotu eta haren mintzean seinale berri bat sortzen du; ondoren birxurgatu edo degradatu egiten da. Sinapsi elektrikoan, berriz, gap loturek bi zelulen zitoplasmak lotzen dituzte eta korrontea zuzenean igarotzen da, atzerapenik gabe.
Izenak axoia zein egiturarekin lotzen den adierazten du: axodendritikoa (axoia → dendrita, ohikoena), axosomatikoa (axoia → soma) eta axoaxonikoa (axoia → beste axoi baten amaiera, askapena modulatzeko). Botika psikoaktibo asko sinapsi kimikoetan aritzen dira, neurotransmisoreen birxurgapena blokeatuz, adibidez.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Neurona: dendritak, soma, axoia | Neurona: dendritas, soma, axón |
| Axoi-konoa | Cono axónico |
| Telodendria / bukaera-botoiak | Telodendrón / botones terminales |
| Nissl-en gorputzak | Cuerpos de Nissl |
| Sinapsi kimikoa / elektrikoa | Sinapsis química / eléctrica |
| Besikula sinaptikoak / neurotransmisoreak / arrakala sinaptikoa | Vesículas sinápticas / neurotransmisores / hendidura sináptica |
| Sinapsi axodendritikoa / axosomatikoa / axoaxonikoa | Sinapsis axodendrítica / axosomática / axoaxónica |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Irudiak aurrebistan bakarrik ikus daitezke, apunteetako materiala baitira.
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax College, «415 Neuron», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 3.0.
Aldaketak: Reducido a 500 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
Kreditua eta lizentzia
Young, Wise, DeSaix, Kruse, Poe, Johnson, Johnson, Korol, Betts y Womble (OpenStax), «1225 Chemical Synapse», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 4.0.
Aldaketak: Reducido a 960 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Neurona: soma gardena nukleoarekin eta Nissl gorputzekin, dendritak ezkerrean, axoi-konoa, axoia mielina-segmentuekin eta Ranvierren nodo gorriekin, telodendria eta bukaera-botoiak. Aldatu «Sinapsi kimikoa» geruzara.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Nerbio-ehuna (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopioko irudia. Tamainak, proportzioak eta kopuruak nahita aldatuta daude egiturak batera ikusteko (adibidez, erribosomak eta filamentuak puztuta). Koloreak didaktikoak dira, ez tindaketak.
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py
Iturri-berrikuspenak: SRC-53