03 · 02 · §3.1.4–3.1.7
Sintesiaren organuluak: erribosomak, EE, Golgi eta lisosomakOrgánulos de síntesis: ribosomas, RE, Golgi y lisosomas
Proteina bat egin, eraldatu, paketatu eta bidaltzeko organuluek kate baten antzera lan egiten dute: erribosomak, erretikulu endoplasmatikoa eta Golgi-aparatua. Lisosomek, berriz, zaharra eta kanpotik datorrena degradatzen dute.
1Testua
- Erribosomen osaera eta kokapena (askeak edo EEari lotuak) azaltzea.
- EE pikortsua eta leuna, eta Golgi-aparatuaren cis eta trans aldeak bereiztea.
- Lisosomen heterofagia eta autofagia deskribatzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Erribosomak
Erribosomak RNAz (garraio-RNA, RNA mezularia eta RNA erribosomikoa) eta proteinez osatuta daude, eta bi azpiunitate dituzte (txikia eta handia). Bakarka edo polisometan (asko elkarrekin) aritzen dira, aske edo erretikulu endoplasmatiko pikortsuari lotuta. Proteinak sintetizatzen dituzte; polipeptidoak eratu ondoren, besikulen bidez kanporatzen dira.
Erribosomak ez dira mintzez inguratuta: makina molekularrak dira, RNA mezulariaren «errezeta» irakurri eta aminoazidoak katean lotzen dituztenak. Erribosoma askeek zitosolean geratuko diren proteinak egiten dituzte; EEari lotuek, berriz, kanpora jariatuko diren edo mintzean kokatuko diren proteinak.
Erretikulu endoplasmatikoa (EE)
EE mintzezko konplexu jarraitua da, nukleoaren mintzarekin jarraitua. Bi mota ditu: pikortsua, erribosomak atxikita dituena, eta leuna, erribosomarik gabea. EE pikortsuak proteinak sintetizatu eta glikosilatzen ditu (proteinen eraldaketak). EE leunak metabolismoan parte hartzen du eta lipidoak ekoizten ditu.
EE pikortsua oso garatuta dago proteina asko jariatzen duten zeluletan (pankreako zeluletan edo antigorputzak egiten dituzten plasmozitoetan). EE leuna ugaria da gibeleko zeluletan, han botikak eta toxinak desegiten laguntzen baitu, eta hormona esteroideak egiten dituzten zeluletan. Muskuluan erretikulu sarkoplasmikoa deritzo, eta kaltzioa gordetzen du (12. blokea).
Golgi-aparatua
Golgi-aparatua mintzezko organuluen sistemarekin eta mintz plasmatikoarekin lotuta dago funtzionalki, eta horrela makromolekulak garraiatzen dira. Diktiosomek osatzen dute, bakoitza zaku zapal (zisterna) kopuru aldakorrez eginda. Cis aldea nukleorantz begira dago, EEaren ondoan; trans aldea mintzari begira.
Proteinak eta lipidoak glikosilatu eta eraldatzen ditu, lisosoma primarioak eratzen ditu, eta besikulak jaso, eraldatu eta askatzen ditu. EEtik datozen besikulak cis aldetik sartzen dira, eta trans aldetik gemazioz irteten dira.
Bidea horrela laburbil daiteke: erribosoma → EE pikortsua (proteina egin eta tolestu) → garraio-besikula → Golgi cis → Golgi trans (azken eraldaketak eta sailkapena) → besikula jariatzailea → mintz plasmatikoa (exozitosia). Golgi-aparatua posta-bulego baten antzekoa da: paketeak etiketatu eta helmuga egokira bidaltzen ditu.
Lisosomak
Lisosomak entzima hidrolitikoak dituzten besikula antzeko organuluak dira, eta zelulak behar dituen produktuak degradatzen dituzte. Barrualdea oso azidoa da (pH 5). Heterofagian, defentsarako eta nutriziorako degradatzen dute kanpotik sartutakoa; autofagian, zelulak barneko elementu kaltetu bat degradatu eta berria sortzen du.
pH azidoa segurtasun-neurria da: entzimek pH 5ean bakarrik funtzionatzen dute ondo, eta lisosoma bat hautsiz gero, zitosolaren pH neutroan (7,2 inguru) ia ez lukete kalterik egingo. Mintzeko ponpek ATPa erabiltzen dute H⁺ ioiak barrura sartzeko. Makrofagoek eta neutrofiloek lisosoma ugari dituzte, bakterioak fagozitatu eta digeritzeko.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Erribosoma askeak / polisomak | Ribosomas libres / polisomas |
| Erretikulu endoplasmatiko pikortsua (EEP) | Retículo endoplasmático rugoso (RER) |
| Erretikulu endoplasmatiko leuna (EEL) | Retículo endoplasmático liso (REL) |
| Glikosilazioa | Glucosilación |
| Golgi-aparatua: diktiosoma, zisternak, cis eta trans aldeak | Aparato de Golgi: dictiosoma, cisternas, caras cis y trans |
| Besikula / exozitosia | Vesícula / exocitosis |
| Lisosoma: heterofagia / autofagia | Lisosoma: heterofagia / autofagia |
| Entzima hidrolitikoak | Enzimas hidrolíticas |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Irudiak aurrebistan bakarrik ikus daitezke, apunteetako materiala baitira.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
EE pikortsua (arrosa, erribosoma moreekin) nukleoaren inguruan, EE leuna, Golgi-aparatua (horia; cis aldea nukleoari begira), besikulak eta lisosomak. Biratu Golgiaren trans aldea mintzerantz nola dagoen ikusteko.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Zelula eukariotoa (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopioko irudia. Tamainak, proportzioak eta kopuruak nahita aldatuta daude egiturak batera ikusteko (adibidez, erribosomak eta filamentuak puztuta). Koloreak didaktikoak dira, ez tindaketak.
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py