03 · 03 · §3.1.8–3.1.11
Peroxisomak, mitokondrioak, inklusioak eta nukleoaPeroxisomas, mitocondrias, inclusiones y núcleo
Mitokondrioek zelularen energia (ATPa) sortzen dute, peroxisomek substantzia toxikoak desegiten dituzte eta inklusioek erreserbak gordetzen dituzte. Nukleoak material genetikoa babesten du eta zelularen jarduera zuzentzen du.
1Testua
- Peroxisomen eta mitokondrioen egitura eta funtzioa bereiztea.
- Inklusio ohikoenak ezagutzea.
- Nukleoaren zatiak (mintz bikoitza, poroak, kromatina, nukleoloa) deskribatzea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Peroxisomak
Peroxisomek katalasa eta oxidasa entzimak dituzte, hidrogeno peroxidoa desegin dezaketenak. Egitura kristalizatuak dituzte, eta lipidoen metabolismoa gertatzen da bertan. Ez dute ATPrik kontsumitzen.
Oxidasek gantz-azidoak oxidatzean hidrogeno peroxidoa (H₂O₂) sortzen da, zelularentzat toxikoa; katalasak berehala bihurtzen du ur eta oxigeno. Horregatik peroxisoma ugari dago gibelean eta giltzurrunean. Zauri bat ur oxigenatuarekin garbitzean ikusten diren burbuilak ehunetako katalasak askatutako oxigenoa dira.
Mitokondrioak
Mitokondrioek mintz bikoitza dute, kanpokoa eta barnekoa. Barne-mintzak gandorrak ditu eta oso iragazgaitza da. DNA propioa dute: matrizean DNA zirkularra, erribosomak eta entzima metabolikoak (Krebsen zikloko bitartekariak…) daude. ATPa ekoizteko gai dira garraiatzaile espezifikoen bidez; metabolitoak oxidatzen dituzte eta aitzindariak eratzen dituzte.
Mitokondrioa zelularen «zentral elektrikoa» da: elikagaietako glukosa eta gantzak oxigenoarekin «erretzen» ditu eta energia ATP gisa gordetzen du. Gandorrek barne-mintzaren azalera handitzen dute, eta hor dago ATPa sortzen duen makineria (ATP sintasa). Horregatik behar dugu oxigenoa arnastu. Energia asko behar duten zelulek (muskuluak, bihotza, neuronak) mitokondrio ugari dituzte.
Mitokondrioen DNA amarengandik bakarrik heredatzen da, obuluak ematen baititu zigotoaren mitokondrioak. DNA zirkularra eta erribosoma propioak izatea bakterio zaharren arrasto gisa interpretatzen da (teoria endosinbiotikoa).
Inklusioak
Inklusioak biltegi modukoak dira. Ohikoenak lipido-tantak (adipozitoek triazilglizeridoak metatzen dituzte) eta glukogenoa dira. Pigmentuak ere inklusio gisa aritzen dira. Egitura kristalak edo kristaloideak izan ditzakete.
Apunteetako pigmentu-zerrendan «fuksina» eta «hemoglobina» agertzen dira. Fuksina laborategiko tindagaia da, ez gorputzeko pigmentua; hemoglobina eritrozitoetako zitosoleko proteina da, ez inklusioa. Inklusio-pigmentuen adibide ohikoak melanina, hemosiderina (burdina) eta lipofuszina dira (SRC-41).
Inklusioak ez dira organuluak: ez dute metabolismo-jarduerarik, gordailu hutsak dira. Glukogenoa gibelean eta muskuluan metatzen da, eta energia azkar behar denean glukosa bihurtzen da.
Nukleoa
Nukleoa barne- eta kanpo-mintzez inguratuta dago; kanpo-mintza luzatu egiten da eta erretikulu endoplasmatikoa sortzen du. Bertan gordetzen da material genetikoa: kromatinak 2 metro inguruko luzera du. Bi mintzak zitoplasmarekin komunikatuta daude poroen bidez, garraioa egiteko. Nukleoloa atal kondentsatua da, eta RNA erribosomikoa eta entzimak ditu.
Bi metro DNA mikra gutxiko nukleo batean sartzeko, proteinen inguruan bilduta dago. Kromatina trinkoari (heterokromatina) ez zaio irakurtzen; kromatina lasaia (eukromatina) aktiboa da. Zelula zatitzen denean, kromatina kondentsatu eta kromosoma bihurtzen da. Nukleoloan erribosomen azpiunitateak muntatzen dira, gero poroetatik zitoplasmara ateratzeko.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Peroxisoma / katalasa | Peroxisoma / catalasa |
| Mitokondrioa: kanpo- eta barne-mintza, gandorrak, matrizea | Mitocondria: membranas externa e interna, crestas, matriz |
| ATPa | ATP |
| Inklusioak: lipido-tantak, glukogenoa, pigmentuak | Inclusiones: gotas lipídicas, glucógeno, pigmentos |
| Nukleo-mintza / nukleo-poroak | Envoltura nuclear / poros nucleares |
| Kromatina: heterokromatina / eukromatina | Cromatina: heterocromatina / eucromatina |
| Nukleoloa | Nucléolo |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Apunteetatik hartua eta hobetua (moztua, handitua eta fokatua).
Etiketak euskaraz (4)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Peroxisome | Peroxisoma |
| Single membrane | Mintz bakarra |
| Crystalline inclusion often present | Inklusio kristalinoa, maiz |
| Enzymes, some of which produce H₂O₂, & always including Catalase, that degrades H₂O₂ | Entzimak, batzuek H₂O₂ sortzen dute; beti katalasa, H₂O₂ degradatzen duena |
Etiketak euskaraz (8)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Outer membrane / Inner membrane | Kanpo-mintza / barne-mintza |
| inter membrane space | mintz arteko espazioa |
| cristae | gandorrak |
| Matrix | Matrizea |
| ATP synthase particles | ATP sintasa partikulak |
| Ribosome | Erribosoma |
| Granules | Pikorrak |
| DNA | DNA |
Etiketak euskaraz (3)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| A | Adipozitoa (lipido-tanta) |
| N | Nukleoa |
| S | Septuak / kapilarrak |
Etiketak euskaraz (6)
| Jatorrizkoa | Euskaraz |
|---|---|
| Nuclear envelope: Outer / Inner membrane | Nukleo-mintza: kanpo- / barne-mintza |
| Nucleolus | Nukleoloa |
| Nucleoplasm | Nukleoplasma |
| Chromatin: Heterochromatin / Euchromatin | Kromatina: heterokromatina / eukromatina |
| Ribosomes | Erribosomak |
| Nuclear pore | Nukleo-poroa |
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Mitokondrioak erdi-gardenak dira gandorrak ikusteko. Nukleoaren mintz gardenaren barruan nukleoloa eta kromatina; gainazalean poroak. Peroxisomak berdeak, lipido-tantak horiak eta glukogeno-pikorrak marroiak.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Zelula eukariotoa (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopioko irudia. Tamainak, proportzioak eta kopuruak nahita aldatuta daude egiturak batera ikusteko (adibidez, erribosomak eta filamentuak puztuta). Koloreak didaktikoak dira, ez tindaketak.
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py
Iturri-berrikuspenak: SRC-41