03 · 01 · §3.1–3.1.3
Zelula eukariotoa: mintz plasmatikoa eta zitoeskeletoaCélula eucariota: membrana plasmática y citoesqueleto
Zelula bizitzaren unitatea da. Mintz plasmatikoak barrualdea kanpotik bereizten du eta zer sartu eta irteten den kontrolatzen du; zitoeskeletoak forma ematen dio eta barneko garraioa antolatzen du.
1Testua
- Zitologia eta histologia bereiztea eta zelula eukariotoaren ezaugarri nagusiak ezagutzea.
- Mintz plasmatikoaren egitura (bikapa, proteinak, kolesterola, glikokaliza) eta funtzioak azaltzea.
- Zitoeskeletoaren hiru filamentu motak eta mikrotubulu bereziak (zentrioloak, zilioak, flageloak) bereiztea.
Apunteetan ez dagoena da: lehen mailarako gehitutako azalpena. Azterketak apunteak eskatzen ditu.
Zitologia, histologia eta zelula eukariotoa
«Zito-» hitzak zelula esan nahi du, «histo-» hitzak ehuna eta «-logia» atzizkiak zientzia edo ikerketa. Zitologiak zelulak aztertzen ditu, eta histologiak ehunak.
Animalia-zelula eukariotoak mota askotakoak dira: fibroblastoak, eritrozitoak, zelula epitelialak, nerbio-zelulak, espermatozoideak, makrofagoak… Ziklo zelularraren bidez bikoizteko gai dira (mitosia eta meiosia), eta desberdintzeko eta espezializatzeko gaitasuna dute.
«Eukariotoa» esateak DNA mintzez inguratutako nukleo batean gordeta dagoela esan nahi du; bakterioek (prokariotoek) ez dute nukleorik. Gure gorputzeko zelula guztiek genoma bera dute, baina bakoitzak gene batzuk erabiltzen ditu eta, horregatik, neurona bat eta globulu gorri bat oso desberdinak dira: hori da espezializazioa.
Mintz plasmatikoa
Mintz plasmatikoa fosfolipidozko bikapa lipidikoa da. Buru polarrak urarekin kontaktuan daude (hidrofiloak) eta isats apolarrak barrualdean (hidrofoboak). Bi proteina mota ditu: integralak, mintza zeharkatzen dutenak, eta periferikoak, mintzaren alboetan daudenak. Kolesterol-molekulek mintzari iragazgaiztasuna eta zurruntasuna ematen diote. Kanpoaldean, gluzidoek glikokaliza osatzen dute.
Hiru funtzio ditu: ingurunearekiko harremana erregulatzea (iragazkortasuna), barneko organuluekin eta kanpoaldearekin besikulen bidez komunikatzea, eta seinaleak jasotzea (hartzaile-funtzioa).
Mintza «mosaiko jariakor» bat da: lipidoak eta proteina asko alboetara mugi daitezke, olio-geruza batean flotatzen duten piezak bezala. Iragazkortasun hautakorra du: oxigenoa edo CO₂ bezalako molekula txiki eta apolarrak erraz igarotzen dira, baina ioiek eta glukosak proteina garraiatzaileak behar dituzte. Glikokaliza zelularen «NAN txartela» ere bada: sistema immunitarioak eta odol-taldeek (ABO) horren bidez aitortzen dituzte zelulak.
Zitoplasma eta zitosola
Mintzez inguratutako organuluak mintz plasmatikoarekin elkarlanean aritzen dira: kanpotik datorrena organuluetara barneratzen dute, eta organuluetan ekoitzitakoa kanpora ateratzen dute. Zitosolak osaera berezia du: gehienbat ura da, baina ioiak eta elektrolitoak ere baditu.
Zitoplasma nukleoaren eta mintzaren arteko guztia da: zitosola (likidoa), organuluak, zitoeskeletoa eta inklusioak. Zitosolean gertatzen dira metabolismoko erreakzio asko, glukosaren lehen urratsak (glukolisia) adibidez.
Zitoeskeletoa
Zitoeskeletoak euskarri- eta garraio-funtzioak betetzen ditu (adibidez, besikulak eratu eta garraiatu), eta zelularen barruan kokapen zehatza du. Hiru proteina-zuntz mota daude: mikrofilamentuak (aktina, 7 nm-ko diametroa), tarteko filamentuak (10 nm) eta mikrotubuluak (25 nm).
Mikrotubuluz eratutako egitura bereziak daude. Zentrioloek kromosomen banaketan parte hartzen dute mitosian eta meiosian. Flageloak espermatozoideek beren kabuz mugitzeko eta obuluarekin fusionatzeko behar dituzte.
Apunteen arabera zilioek «mintzaren eta kanpo-ingurunearen arteko azalera eta elkartrukea handitzen dute». Funtzio hori mikrobiloena da (aktinazko luzakin txikiak, adibidez hesteko epitelioan). Zilioak mikrotubuluzkoak dira eta mugitu egiten dira, gainazaleko likidoak edo mukia desplazatzeko (arnas bideetan, adibidez). Egiaztatu irakaslearekin (SRC-40).
Filamentu bakoitzak bere lana du: aktinazko mikrofilamentuek mugimendua eta zelularen ertzaren forma (mikrobiloak, muskulu-uzkurdura); tarteko filamentuek erresistentzia mekanikoa (keratina azalean, adibidez); eta mikrotubuluek «trenbide» gisa besikulak garraiatzen dituzte eta mitosian kromosomak banatzen dituzte. Zentrioloak zentrosoman daude, mikrotubuluak antolatzen dituen gunean.
«Sakontzeko» markatuta dagoena ez dago apunteetan: lehen mailarako gehitutako azalpena da.
Hiztegia
| Euskaraz | Gaztelaniaz |
|---|---|
| Zitologia / histologia | Citología / histología |
| Mintz plasmatikoa (bikapa lipidikoa) | Membrana plasmática (bicapa lipídica) |
| Proteina integralak / periferikoak | Proteínas integrales / periféricas |
| Glikokaliza | Glucocáliz |
| Zitosola | Citosol |
| Mikrofilamentuak (aktina) | Microfilamentos (actina) |
| Tarteko filamentuak | Filamentos intermedios |
| Mikrotubuluak | Microtúbulos |
| Zentrioloak / zilioak / flageloak | Centriolos / cilios / flagelos |
| Mikrobiloak | Microvellosidades |
2Ahozko laburpena
Blokearen ideia nagusiak, testuarekin bat datozenak. Esaldi batean klik eginez hara salto egiten da.
Transkripzioa
3Apunteetako irudiak
Irudi bakoitza handitu daiteke; etiketak gaztelaniaz edo ingelesez daudenean, euskarazko itzulpena azpian dago.
Irudiak aurrebistan bakarrik ikus daitezke, apunteetako materiala baitira.
Arakatu 2D
Kanpoko eskema anatomikoak, lizentzia librekoak eta biltegian bertan gordeak. Apunteetako irudiak osatzen dituzte, ez dituzte ordezkatzen.
Kreditua eta lizentzia
OpenStax, «0312 Animal Cell and Components», Anatomy & Physiology (cnx.org), vía Wikimedia Commons. CC BY 4.0.
Aldaketak: Reducido a 813 px de ancho y convertido a WebP (ffmpeg). Sin retoques sobre el dibujo.
3D eredua
3D ESKEMA
4 · 3D eredua
Mintza gardena da barrualdea ikusteko. Proteinak, glikokaliza, mikrobiloak eta zilioak kanpoan; zitoeskeletoaren koloreak irudiarenak dira: aktina berdea, mikrotubuluak urdinak eta tarteko filamentuak gorriak.
Arrastatu biratzeko; erabili bi hatz edo gurpila hurbiltzeko. Teklatuan: geziak biratzeko; + eta − zoomerako. Zerrendak edozein egitura hautatzeko aukera ematen du.
Hautaketa
Zelula eukariotoa (eskema)
Eskema 3D propioa: proportzioak puztuta geruzak ikusteko.
Ereduaren jatorria eta mugak
Eskema didaktiko propioa, ez mikroskopioko irudia. Tamainak, proportzioak eta kopuruak nahita aldatuta daude egiturak batera ikusteko (adibidez, erribosomak eta filamentuak puztuta). Koloreak didaktikoak dira, ez tindaketak.
ERIZAINTZA, scripts/build_schematic_models.py
Iturri-berrikuspenak: SRC-40